Przejdź do treści

Czy AI oddaje źródło wiernie?

Badam, co dzieje się z informacją naukową, gdy między czytelnikiem a katalogiem, repozytorium albo bazą danych staje model językowy. Sprawdzam, czy jego odpowiedź da się potwierdzić u źródła.

Droga jednej odpowiedzi

Wybierz etap, żeby zobaczyć, co może się na nim zmienić i jak to sprawdzić.

  1. Co może się zmienić
    Model musi zamienić pytanie na zapytanie do bazy. Już tu może zgubić część tego, o co chodziło.
    Jak to sprawdzić
    Zobaczyć, o co model naprawdę zapytał bazę, i w razie potrzeby doprecyzować pytanie.
  2. Co może się zmienić
    Bez danych ze źródła model uzupełnia luki z pamięci treningowej. Tak powstają zmyślone artykuły i autorzy.
    Jak to sprawdzić
    Najpierw pobrać dane z repozytorium, dopiero potem pisać odpowiedź (RAG).
  3. Co może się zmienić
    Narzędzie zwraca rekord, a model sam decyduje, które pola i w jakiej formie przekaże dalej.
    Jak to sprawdzić
    Porównać to, co model podał, z rekordem pobranym bezpośrednio ze źródła.
  4. Co może się zmienić
    Jeśli dane u źródła są niepełne albo błędne, model powtórzy błąd z pełnym przekonaniem.
    Jak to sprawdzić
    Sprawdzić rekord w drugim źródle, tak jak robią to bibliotekarze.
  5. Co może się zmienić
    Odpowiedź brzmi pewnie także wtedy, gdy nie ma pokrycia w danych.
    Jak to sprawdzić
    Podawać źródło każdej informacji, mówić „nie wiem” zamiast zgadywać, a metadane zostawić do zatwierdzenia bibliotekarzowi.

Weryfikacja i sprawdzalność

Łączę przegląd literatury, rozmowy z bibliotekarzami i narzędzia, które pozwalają sprawdzić odpowiedź AI u źródła.

Rozdział w monografii · Wydawnictwo UJ, 2026

Agenty AI i Model Context Protocol w repozytoriach naukowych bibliotek akademickich

Przegląd literatury i scenariusze wdrożeń dla polskich uczelni. Opisuję, co agenci AI mogą przejąć w repozytorium (katalogowanie, wyszukiwanie semantyczne, rekomendacje, wsparcie otwartej nauki) i co trzeba przy tym zabezpieczyć: halucynacje, prywatność użytkowników, stronniczość algorytmów, koszty i nowe kompetencje kadry.

Cztery zabezpieczenia przed halucynacjami

  1. 1Najpierw dane z repozytorium, potem odpowiedź (RAG).
  2. 2Źródło przy każdej informacji.
  3. 3Przyznanie się do niepewności zamiast zgadywania.
  4. 4Metadane zatwierdza bibliotekarz.
Polskie biblioteki akademickie a generatywna AI
  • korzysta z narzędzi generatywnej AI46,4%
  • jeszcze ich nie wdrożyło42,9%
  • deklaruje zainteresowanie tematem39,3%

Badanie 65 bibliotek (Jaworska i Rzeska), przytoczone w rozdziale.

Zbiór danych · RODBUK, 2026 · CC BY 4.0

Jak bibliotekarze od metadanych widzą AI

Rozmawiałem z osobami, które tworzą metadane w polskich bibliotekach naukowych. Analizę opieram na autorytecie poznawczym Wilsona, systemie profesji Abbotta i konstruktywistycznej teorii ugruntowanej. Wstępne kodowanie wspierał model językowy, decyzje analityczne podejmowałem sam. Zanonimizowane transkrypcje, przewodnik wywiadu po polsku i angielsku oraz opis metody są otwarte.

wywiadów częściowo ustrukturyzowanych
bibliotek naukowych

Z wywiadów

  • „U nas nigdy nie wierzymy w 100%, bo bierzemy za to odpowiedzialność.”
    AIMCP-IDI-95
  • „[…] jesteśmy troszeczkę strażnikami jakości metadanych, więc będziemy strażnikami jakości metadanych wytworzonych przez AI […]”
    AIMCP-IDI-88
  • „[…] biblioteka będzie dawać pewność, że dane nie są jakimiś halucynacjami, tylko czymś przygotowanym przez człowieka, czymś, czemu można zaufać.”
    AIMCP-IDI-54

Narzędzie open source · licencja MIT

Polish Academic MCP

Serwer MCP, przez który asystent AI przeszukuje polskie bazy naukowe, publiczne i kulturowe: Bibliotekę Nauki, Katalog Biblioteki Narodowej, repozytoria uczelni, GUS, ISAP i archiwa. Działa na komputerze użytkownika i łączy się z bazami bezpośrednio, bez pośredników, więc odpowiedź modelu da się porównać z rekordem u źródła.

narzędzi
źródła danych
narzędzia wymagają klucza API

Wystąpienie · sympozjum „Oblicza Transferu”, 2026

Batuter: jedna kwerenda, wiele polskich źródeł

Batuter to polski asystent badawczy w wersji beta. W jednym czacie łączy ISAP, SAOS, Bibliotekę Nauki, BDL GUS i dziesiątki innych katalogów, a zadania rozdziela między wyspecjalizowanych agentów. Odpowiedź przychodzi ze źródłami do sprawdzenia w oryginalnym katalogu. Na sympozjum mówiłem o nim jako o polskim orkiestratorze agentów AI.

integracji z polskimi katalogami i API (według batuter.pl)

Artykuł · IJPINT 13(1), 2026

AI Literacy Lab: warsztaty z generatywnej AI dla studentów

Pięć warsztatów, dziesięć godzin, grupa na kampusie i grupa online, dla studentów kierunków nietechnicznych UJ. W ankiecie po warsztatach samoocena kompetencji wzrosła we wszystkich pięciu obszarach o 1,78 do 2,52 punktu na skali pięciostopniowej. Nie użyłem testu wiedzy, więc wyniki traktuję ostrożnie.

Kto przeszedł przez warsztaty
  • osoby się zapisały33
  • osób ukończyło cykl26
  • odpowiedzi w ankiecie23

Co dalej

Następny krok to porównanie: rekord, który model poda przez MCP, i ten sam rekord pobrany prosto ze źródła. Chcę opisać, kiedy i dlaczego te dwie wersje się różnią i co z tego wynika dla bibliotek.

Mapa tematów

Wybierz temat, żeby podświetlić powiązane prace.

Poza AI

Wcześniej i równolegle zajmuję się kulturą, mediami i organizacjami pozarządowymi.

  • Seriale i media

    Artykuł o serialu „Matki pingwinów” i o tym, jak pokazuje rodzicielstwo dziecka w spektrum autyzmu (Kultura i Wychowanie 27(1), 2025, s. 171–181). Na konferencji KINO/TEKST (2026) mówiłem o domu jako panoptikonie w „Black Mirror” i „Cassandrze”.

  • Trzeci sektor

    Artykuł o inkluzywnym zarządzaniu zasobami ludzkimi w polskich organizacjach pozarządowych (Zarządzanie w Kulturze 27(2), 2026, s. 173–188). Na Malmö University Organisation Studies Symposium (2025) mówiłem o hybrydowych modelach przywództwa w trzecim sektorze.

  • Kultura internetu

    Rozdział „Patologie kultury internetu: dokąd zmierza społeczność w internecie?” (Wydawnictwo AHE, 2025) i wystąpienie na konferencji „Homo sapiens wobec technologii jutra” (AHE, Łódź, 2024).

Badasz podobny temat?

Chętnie podejmę wspólne badania, recenzję albo testy Polish Academic MCP w Twojej bibliotece. Przyjmuję też zaproszenia na konferencje, sympozja i szkolenia dla bibliotek.

Napisz e-mail